Een publiek
geldstelsel

Twee soorten euro’s

In het dagelijks gebruik is iedere euro gelijk. Boekhoudkundig bestaan er verschillende soorten. Contant geld is een verplichting van de centrale bank. Het saldo op een gewone bankrekening is een verplichting van een commerciële bank aan haar klant. Het overgrote deel van het geld dat huishoudens en ondernemingen gebruiken bestaat uit zulke commerciële bankdeposito’s.

Een banktegoed wordt als gelijkwaardig aan contant geld aanvaard doordat banken aan het betalingsstelsel deelnemen, onder toezicht staan en tegoeden één-op-één moeten kunnen omwisselen. Depositogarantie en centrale-banksteun versterken die gelijkwaardigheid. Een private bankschuld functioneert daardoor in het maatschappelijke verkeer als geld.

Een lening creëert een deposito

Wanneer een bank een hypotheek van €300.000 verstrekt, haalt zij normaliter niet eerst precies dat bedrag uit een kluis of van de spaarrekening van een andere klant. Zij boekt tegelijkertijd een vordering op de kredietnemer en een nieuw banktegoed. Dat tegoed kan onmiddellijk worden gebruikt om de woning te kopen. De girale geldhoeveelheid is daarmee toegenomen.

Dat betekent niet dat een bank zonder beperkingen gratis rijkdom kan creëren. Zij heeft kapitaal nodig, moet betalingen naar andere banken kunnen afwikkelen en loopt krediet- en liquiditeitsrisico. Het beslissende punt blijft dat de kredietverlening zelf nieuw, algemeen gebruikt betaalgeld voortbrengt.

Aflossing vernietigt het geschapen geld

Bij aflossing gebeurt het omgekeerde: het rekeningtegoed van de kredietnemer en de vordering van de bank nemen beide af. Het met de lening geschapen geld verdwijnt uit omloop. Rente is een betaling aan de bank en vormt een inkomensstroom naar de financiële sector. Voor zover banken dat inkomen weer uitgeven, keert het terug in de niet-bancaire economie.

De diepere afhankelijkheid blijft: als alle bancaire leningen in een zuiver kredietgeldmodel worden afgelost, verdwijnt vrijwel al het daarmee gecreëerde girale geld. Geld en schuld zijn structureel met elkaar verbonden.

Krediet bepaalt de eerste bestemming

Nieuw geld komt niet via een democratische begroting in omloop, maar waar banken voldoende rendement en zekerheid verwachten. Daardoor gaat een groot gedeelte naar hypotheken, vastgoed en andere activa met goed verkoopbaar onderpand. Bij vastgoed ontstaat een zichzelf versterkende kringloop: meer krediet vergroot de biedingsruimte, hogere prijzen verhogen de onderpandwaarde en die hogere onderpandwaarde maakt grotere leningen mogelijk.

Waarom het systeem complex en kwetsbaar wordt

Omdat private bankschulden maatschappelijk geld zijn, kan een bank niet als een gewone onderneming failliet gaan. Een ongecontroleerd faillissement kan betaaltegoeden, betalingsverkeer en kredietverlening tegelijk raken. Daarom is rond banken een omvangrijk stelsel gebouwd van depositogarantie, kapitaaleisen, liquiditeitsregels, noodsteun, resolutieregimes en centrale banken als laatste redmiddel.

Geldschepping op basis van sentiment

In optimistische tijden worden risico’s laag ingeschat, neemt de kredietverlening toe en groeit de hoeveelheid giraal geld. Als het sentiment omslaat, verstrekken banken minder nieuwe leningen terwijl bestaande leningen worden afgelost. Geldgroei valt dan stil of de geldhoeveelheid krimpt juist wanneer huishoudens en bedrijven liquiditeit nodig hebben. Het stelsel versterkt zo de economische cyclus.

Geld als gemeenschapsafspraak

Geld is uiteindelijk een maatschappelijk erkende rekeneenheid en betaalafspraak. De gemeenschap kan wettelijk bepalen wat als euro geldt, wie nieuwe euro’s mag uitgeven en wanneer geld wordt toegevoegd of verwijderd. Daarvoor is het niet noodzakelijk dat nieuw geld eerst als rentedragende bankschuld ontstaat.

In het voorgestelde stelsel heeft uitsluitend een publieke Monetaire Autoriteit (MA) de bevoegdheid algemeen betaalgeld te creëren. Private geldschepping en quasi-geld zijn verboden. Gewone vorderingen, obligaties en kredietovereenkomsten blijven mogelijk, maar mogen zich niet voordoen als direct opeisbaar, nominaal gegarandeerd betaalgeld.

Mandaat en democratische taakverdeling

De MA heeft één primair monetair doel: de waarde van het geld zo constant mogelijk houden. Zij kiest geen politieke projecten, maar bepaalt hoeveel geld de economie kan opnemen zonder algemene prijsontwaarding of onnodige deflatie. De democratie beslist vervolgens waaraan die monetaire ruimte wordt besteed.

Hoe nieuw geld in omloop komt

Wanneer de MA vaststelt dat de geldhoeveelheid kan groeien, stelt zij het nieuwe geld zonder rentelast beschikbaar aan de democratische begroting. Het parlement kan het besteden aan zorg, ouderdomsvoorzieningen, onderwijs, woningen, infrastructuur, energievoorziening of andere gekozen doelen. Via lonen, leveranciers en voorzieningen komt het in omloop. Daarna kan hetzelfde geld voor alle normale transacties worden gebruikt.

Geld uit roulatie nemen

Een geloofwaardig publiek geldstelsel moet ook geld kunnen verwijderen wanneer de totale vraag structureel groter is dan de beschikbare productie. Dat kan via belastingen waarvan de opbrengst wordt vernietigd, tijdelijke monetaire heffingen, lagere netto publieke uitgaven of publieke spaarinstrumenten. De MA stelt de noodzakelijke correctie vast; de democratie kiest de verdelingswijze.

Banken worden kredietbemiddelaars

Banken blijven bestaan, maar kunnen uitsluitend uitlenen uit geld dat zij werkelijk hebben verkregen: eigen vermogen, vaste investeringsrekeningen, obligaties of aflossingen op eerdere leningen. Een nieuwe lening verplaatst bestaand publiek geld en verandert de geldhoeveelheid niet.

Een faillissement verandert de geldhoeveelheid niet

Als een investeerder via een bank €100.000 beschikbaar stelt aan een onderneming, besteedt die onderneming het geld aan machines, personeel en leveranciers. Gaat zij daarna failliet, dan is het geld nog steeds aanwezig bij de ontvangers. Wat waardeloos wordt, is de private vordering. De geldhoeveelheid verandert niet.

Ook rente wordt uit bestaand geld betaald. De kredietverstrekker ontvangt rendement als het goed gaat en draagt verlies als het misgaat. Er bestaat geen monetaire noodzaak om dat verlies af te wentelen op burgers die niet aan de transactie deelnamen. Depositogarantie en publieke compensatie voor vrijwillig kredietrisico verdwijnen.

Omzetting van bestaande tegoeden

Op een transitiedatum worden gewone betaaldeposito’s één-op-één omgezet in publiek MA-geld. Burgers behouden hun volledige nominale saldo, maar het staat daarna niet langer als risicodragende bankschuld in het geldstelsel. Bestaande leningen blijven contractueel bestaan. Tijdelijke overgangsfinanciering kan geleidelijk aflopen naarmate oude leningen worden afgelost. Nieuwe leningen mogen uitsluitend uit werkelijk aangetrokken geld komen.

Afbouw van garanties

Het depositogarantiestelsel kan verdwijnen zodra betaaltegoeden volledig publiek geld zijn. Voor investeringsrekeningen geldt geen garantie. Deelnemers moeten vooraf ondubbelzinnig weten dat verlies mogelijk is. Compensatie achteraf zou de scheiding opnieuw ondermijnen.

Onafhankelijkheid én democratische controle

De MA mag niet zelfstandig politieke voorkeuren financieren. Omgekeerd mag een parlement niet onbeperkt geld laten creëren. Daarom bepaalt de MA de monetaire ruimte volgens een helder mandaat en openbare gegevens; de democratie verdeelt die ruimte. Rekenkamer, rechter en parlement controleren de werkwijze en benoemingen vinden plaats voor vaste, gespreide termijnen.

Wat het voorstel niet belooft

Een publiek geldstelsel schaft schaarste, menselijke fouten en politieke conflicten niet af. Er blijven verkeerde investeringen, oorlogen, grondstoffenschokken, misoogsten en technologische ontwrichtingen. De winst is specifieker: zulke gebeurtenissen hoeven niet automatisch het maatschappelijke betaalgeld en betalingsverkeer te bedreigen. De koppeling tussen kredietsentiment, geldschepping, onderpandprijzen en publieke reddingsoperaties wordt verbroken.